Bazen geri dönüşüm yapmak veya ışıkları kapatmak, uçak yolculuğundan vazgeçmekten daha etkili olarak algılanır. Bunun sebebi nedir?
Bir üniversitede 3.000 kişi ile yapılan bir araştırmada yanlış algılamaların altında yatan psikolojik nedenler araştırıldı. Araştırmaya göre, geri dönüşüm yapmak gibi alışkanlıkların iklime faydasını abartırken; uçak yolculuğunu bırakmak, daha az araç kullanmak veya kırmızı et tüketimini azaltmak gibi asıl büyük fark yaratan adımları küçümsüyoruz. İşte araştırmacılar, asıl eksikliği hissedilen bu duruma “karbon yetkinliği” adını veriyor. Karbon yetkinliği, bireylerin eylemlerinin sera gazı emisyonları üzerindeki gerçek etkisini doğru bir şekilde değerlendirebilme becerisi olarak tanımlanıyor.1
Hava yolculuğundan kaçınmak veya yenilenebilir enerji satın almak gibi bazı iklim eylemleri sera gazı emisyonlarını önemli ölçüde azaltıyor. Fakat bireylerin benimsediği eylemlerin çoğu Şekil 1’de gösterildiği gibi düşük ila orta etki aralığındadır.2
İncelenen 32 eylem arasında, geri dönüşüm, geri dönüştürülmüş malzeme kullanımı, enerji verimli ev aletleri satın alma ve ev yalıtımını iyileştirme eylemlerinin fazla abartılan davranışlar arasında yer alıyor.
Bunun aksine göz ardı edilen fakat yüksek etkili davranışlar arasında uçak yolculuğundan vazgeçmek, arabasız yaşamak, elektrikli araca geçmek, uzun mesafeli uçuşlardan kaçınmak ve yenilenebilir elektrik satın almak yer alıyor.
Araştırmadaki bulgulardan bir başkası ise insan profillerinin bu yanılgıları nasıl etkilediği. Çalışmaya göre sayısal verileri işleme becerisi yüksek olan kişilerin daha rasyonel davrandıkları ve gerçekçi tahminlerde bulundukları, çevre konusunda çok hassas kişilerin ise iyimserlik yanılgısına düşerek tüm çevreci eylemlerin etkisini olduğundan fazla gösterme eğiliminde olduğu saptandı.
İki psikolojik önyargı
İnsanların bu eylemleri tercih etme sebepleri iki temel psikolojik etmene bağlanabilir.
- Bir eylemin medya görünürlüğü ne kadar çoksa veya okullarda ne kadar dillendirilirse, insanların o eylemi daha etkili bulma olasılığı artar.
- Güdülenmiş akıl yürütme durumunda, bireyler gerçekleştirdikleri eylemlerin daha etkili olduğuna inanırlar. Bu inanç, insanların konfor alanından çıkmadan kendi vicdanlarını rahatlatabildikleri olumlu bir öz imajı koruma isteklerinden kaynaklanır.
Araştırmacılar yapılması gerekenler listesi sunulmasının tek başına yetersizliğine dikkat çekiyor. Bir iklim eyleminde zaman, çaba veya finansal kaynak ne kadar büyükse, eylemin etki gücü de aynı oranda artıyor. Bir eylem toplum içinde ne kadar nadir görülüyorsa, karbon emisyonlarını azaltma potansiyeli de o kadar büyük olabiliyor.
İklim eylemlerinde tek tip çözümler yerine eylemlerin maliyeti, harcanan emek ve toplumsal yaygınlığı göz önünde bulundurulmalıdır. Önyargılardan kurtulmak ve iklim eylemlerinin benimsenmesi, bu konularda farkındalık kazanılması için kampanyalar başlatılması sera gazı emisyonlarını azaltmadaki en başarılı yöntem olarak görülmektedir.
Kaynaklar
- Ivanova, D., Barrett, J., Wiedenhofer, D., Macura, B., Callaghan, M., & Creutzig, F. (2020). Quantifying the potential for climate change mitigation of consumption options. Environmental Research Letters, 15(9), 093001.
- Nielsen, K. S., Cologna, V., Bauer, J. M., Berger, S., Brick, C., Dietz, T., … & Wolske, K. S. (2024). Realizing the full potential of behavioural science for climate change mitigation. Nature Climate Change, 14(4), 322-330.