Yeşile geçişte fosil sistemler çökme riskinde

Tüm dünya yavaş yavaş yenilenebilir enerji kaynaklarına doğru yönelmekteyken uzmanlar fosil yakıt kullanımının bırakılmasında yetersiz planlama yapılması halinde mevcut sistemin çökebileceğini ve bunun yeşil enerjiye geçiş sürecini daha da uzatabileceğini belirtiyor. Büyüme odaklı tasarlanan sistemler küçüldüklerinde beklenenden farklı davranırlar. Bu değişimleri göz ardı etmek şuana kadar yapılan güç sistemlerinin güvenirliğini sarsabilecek değişimlere yol açabilir.¹

Araştırmacılar bir fosil yakıt sisteminin artık güvenli ve ekonomik şekilde çalışamayacağı eşiğe minimum sürdürülebilir ölçek diyor. Bu kavram sistemin kârını ve teknik bütünlüğünü koruyabilmesi için ihtiyaç duyduğu en düşük kapasiteyi temsil eder. Bu eşiğin altına düşüldüğünde, sistemin çökme riski katlanarak artar. Özellikle şu üç ana sektördeki zayıf noktaları inceleyelim:

• • Petrol rafinerileri: Çoğu rafineri alçak kapasitede işleyemez ve çoğunlukla %65 ila %70 civarında asgari işletme kapasitesine (turndown limit) sahiptir. Eğer elektrikli araç kullanımına bağlı olarak petrole olan talep sert bir şekilde düşerse çoğu işletme devre dışı kalabilir. Örnek olarak bir rafineri jet yakıtı veya asfalt gibi diğer ürünleri üretme yeteneğini kaybedebilir.
  • Doğalgaz boru hatları: İnsanlar elektrikli ısıtma veya soğutma imkanlarına geçtikçe eski sistemi kullanan aboneler kilometrelerce boru hattının bakımına ait sabit maliyetleri üstlenmek zorunda kalacaklar. Bu durum, artan maliyetler yüzünden daha fazla müşteriyi uzaklaştırmaya sebep olacaktır.
  • Kömür üretimi: Kömür madenleri ve elektrik santrallerinin kaderlerinin birbirlerine ayrılmaz şekilde bağlı olduğu bir yönetsel kısıt vardır. Buna karşılık bir madenin kapanması da bir enerji santralini yakıt kaynağından mahrum bırakabilir ve bu durum bir dizi zincirleme başarısızlığa yol açabilir.²

Araştırmacılar; fosil yakıtların tükenmesinin karbonsuzlaşma senaryolarında tahmin edildiği gibi düz, lineer bir çizgi şeklinde olmayacağını ifade ediyor. Yerine; fosil yakıtlar terk edilmeden çok önce fiziksel, finansal ve yönetsel bir dizi kritik kırılma noktaları olacağını ve bu noktaların tetikleyeceği enerji krizleri, fiyat şokları ve güvenlik tehditleri olacağını ifade ediyorlar.

Araştırmacılara göre politika-yapıcılar; yeşil enerjinin yaygınlaştırılmasına yoğun şekilde odaklanmışken, küresel enerjinin hala %80’ini sağlayan mevcut sistemlerin kontrollü şekilde küçültülmesini büyük ölçüde göz ardı ediyor.

Araştırmacıların altını çizdiği üzere bu sistemlerin hiç biri kendi yok oluşları hesaba katılarak hesaplanmadı, bu sistemi kuran yöneticiler bu sistemin kendisini başka bir siteme devredeceğini tahmin etmemişti.

Fosil yakıt sistemlerinin kontrolsüz gerilemesi, enerji krizleri ve zincirleme çöküş riskini artırıyor.

Peki bu gerileme nasıl yönetilmeli?

Hizmet kesintilerini önlemek için araştırmacılar politika yapıcılar ile enerji modelleyiciler için dört temel çözüm öneriyor:

• Yüksek çözünürlüklü modelleme: Enerji modelleyicileri, fosil yakıt varlıklarını yüksek çözünürlükle temsil eden araçlar geliştirerek belirli tesislerin ne zaman minimum sürdürülebilir ölçeğe ulaştığını tespit etmelidirler.
• Mülkiyet sınırları arasında koordinasyon: Politika yapıcılar, tek bir arızanın zincirleme çöküşlere yol açmasını önlemek için farklı sahiplikler arasında kararları koordine eden yönetim yapıları kurmalıdırlar.
• Kamu ihtiyacı için kamu yönetimi: Sistemler karsız hale geldikçe, kapanma hedefi korunarak kısa vadede güvenli ve güvenilir kalmaları için önemli yeni yatırımlara sahip olması gerekebilir. Bu tür kararlar devlet kurumları tarafından yönetilmelidir.³
• Garantili yükümlülükleri: Devletler, projelerin sonunda ortaya çıkan uzun vadeli yükümlülüklerin (örnek olarak santrallerin güvenli şekilde sökülmesi, kirlenmiş toprağın temizlenmesi veya çalışanlara emekli maaşı ödenmesi) karşılanmasını garanti altına alacak mekanizmalar oluşturmalıdır. Böylece gerileyen sistemler özel işletmeler tarafından terk edilmez.

Eğer gerileme kontrolsüz, planlanmamış olursa, ortaya çıkacak fiyat artışları ve güvenilirlik sorunları, halkın enerji dönüşümüne olan güvenini sarsabilir ve önemli iklim hedeflerine ulaşma sürecini sekteye uğratabilir. Bundan ötürü gerileme halı altına süpürülmemelidir.

Kaynaklar 

1. Lappen, J., & Grubert, E. (2026). Fossil energy minimum viable scale. Science, 391(6784), 449-452.
2. Cha, J. M., & Grubert, E. (2025). Managing the decline of coal: pathways to public ownership of the Powder River Basin, Wyoming. Environmental Research: Energy, 2(1), 015017.
3. Measham, T., Walker, J., McKenzie, F. H., Kirby, J., Williams, C., D’Urso, J., … & Boggs, G. (2024). Beyond closure: A literature review and research agenda for post-mining transitions. Resources Policy, 90, 104859.